zaterdag, februari 22, 2014

Sanneke van Hassel: Witte veder

Een gestolen paard mag je best in de bek pissen zegt een Chinees spreekwoord, maar in Nederland mag je een gegeven paard niet in de bek kijken. Dit boek kreeg ik cadeau van de schrijfster. Maar dat belet me niet om oprecht en eerlijk te kunnen zeggen dat ik het een erg mooie verhalenbundel vindt. Ik houd van korte verhalen. Klassieke zoals die van De Maupassant en van Somerset Maugham, maar ook van moderne zoals van deze van Sanneke van Hassel in Witte Veder.

De locaties zijn vaak herkenbaar en tegelijk verrassend beschreven. De meeste verhalen spelen in Rotterdam. Zo gaat in het verhaal MEG een jonge vrouw naar een garage op Katendrecht, de Kaap, waar ze een Turkse garagehouder ontmoet die vindt dat ze op Meg Ryan lijkt. De beschrijving van hoe je door troosteloze straten de Kaap op rijdt is treffend. Maar er zijn ook verhalen op meer exotische locaties zoals de Katten in Rome waar Van Hassel in de huid kruipt van een homoseksuele jongeman op zoek naar avontuur in een internetcafé. En in het titelverhaal gaat het over een oudere man in een verzorgingshuis met een nieuwe liefde op wie hij steeds zit te wachten en om wie zijn hele leven is gaan draaien.

De wereld in dit boek is niet altijd even vriendelijk, vaak treurig, soms absurd. Maar met trefzekere zinnen maakt ieder verhaal indruk. Afgelopen december won Sanneke van Hassel de Anna Blamanprijs. Als al haar andere boeken zo goed zijn als deze verhalenbundel, dan is dat helemaal terecht. Ik eindig dit stukje daarom met een citaat uit het juryrapport van voornoemde prijs: "Mocht u dat niet al hebben gedaan, leest u het nu allen zelf!”

zaterdag, februari 15, 2014

Thomas Mann: Kinderen in verwarring en verdriet

Een ontroerende kleine schets van een welgestelde familie in het Duitsland van tussen de twee wereldoorlogen, het interbellum. Dat is dit Kinderen in verwarring en verdriet (Unordnung und frühes Leid) van Thomas Mann. De hoofdpersonen zijn niet de kinderen zelf, maar dat is professor Cornelius, een geschiedkundige met vier kinderen, de groten, Ingrid en Bert, en de kleintjes Beizher en Eleonora of Lorchen. De kinderen uit de titel worden bekeken door hun vader die zijn mening over de vier niet onder stoelen of banken steekt. De dochters zijn zijn lievelingen en zijn zonen vallen minder in de smaak. Ingrid is achttien en mooi en succesvol, ze brengt de hoofden van haar leraren op hol, Bert van zeventien wil zijn studie niet afmaken en toneelspeler of kellner worden. Beiszer is een kleine driftkop en Lorchen is de oogappel van de vader. Al zijn ouderliefde gaat naar haar. Zij is degene die in verwarring en verdriet in haar bedje ligt tijdens het feestje dat de groten hebben georganiseerd in het ouderlijk huis.

Een gedetailleerd portret binnen een kleine zeventig pagina's dat is wat Thomas Mann heeft gemaakt. In prachtige volzinnen. Opvallend is dat de situaties hier en daar anders zijn, wie heeft er tegenwoordig nog een huisknecht, wie laat nog een kunstgebit plaatsen, maar dat de al te menselijke gevoelens die hier zo mooi worden beschreven, van alle tijden zijn. Zo wordt een jonge toneelspeler, een vriend van Bert, als volgt beschreven: "HIj is een kunstenaar van de nieuwere school, die in vreemdaardige en, naar het de professor voorkomt, uiterst gemaakte en onnatuurlijke danshoudingen op het toneel staat en jammerlijk schreeuwt. Dat kan bij een professor in de geschiedenis onmogelijk in goede aarde vallen (...)" We zien hier de oudere die de wat zijn kinderen als kunst beschouwen niet meer kan volgen.

Thomas Mann kan er wat van. Niet voor niets een Nobelprijswinnaar. In de column van gisteren in de Volkskrant van Peter Buwalda Literatuur? wordt beschreven hoe De Toverberg door een groepje literatuurstudenten, zijn jaarclub, waart. Dat is pas echte literatuur! Maar ook dit hele kleine pareltje dat qua volume in het niet valt bij de grotere werken van Mann is natuurlijk literatuur.

donderdag, februari 13, 2014

maandag, februari 10, 2014

Thomas Mann: Bekentenissen van den oplichter Felix Krull

Bekentenissen van den oplichter Felix Krull
Thomas Mann staat bekend als nogal serieuze en ernstige schrijver van lijvige boeken als De Toverberg, Dr Faustus, Lotte in Weimar en Joseph en zijn broers. Dit Bekentenissen van den oplichter Felix Krull is een stuk lichter van aard. Vreemd genoeg is dit boek het boek waar Thomas Mann het langst aan heeft gewerkt. Het boek dat ik zojuist heb uitgelezen stamt uit 1911 en is een novelle van iets meer dan 200 pagina's. In de vijftiger jaren van de vorige eeuw hervatte Thomas Mann het werk aan dit boek en publiceerde vervolgens in 1954 het eerste deel van de memoires van Felix Krull. In plaats van twee boeken bevat dit eerste deel drie boeken. Eindigt de eerste versie na de dienstkeuring van Felix Krull, vlak voor zijn vertrek naar Parijs, de uitgebreide versie van 1954 eindigt in Lissabon.

Het bijzondere van deze eerste versie is dat Felix het eigenlijk niet eens tot oplichter brengt. Wat hij doet zijn meer vingeroefeningen voor zijn latere carrière. Het boek had even zo goed Felix Krull's Lehrjare kunnen heten want het concentreert zich op de jeugd van de titelheld. Als hij daadwerkelijk de wijde wereld instapt houdt het verhaal op.

Wat meteen opvalt is de wijdlopige stijl van Thomas Mann. In prachtige volzinnen worden de ideeën van de jonge held door hemzelf opgetekend. Hij groeit op als de zoon van een schuimwijnfabrikant in het Duitse Rijnland. Een vrolijk leven waarbij de sprankelende wijn overmatig vloeit. Al jong traint hij zich in de controle van zijn fysiek en wordt hij al jong in al zijn schoonheid geportretteerd door zijn peetoom de heer Schimmelpreester, tevens zijn beschermheer en goede vriend van de familie.

Helaas komt aan het goede leven een einde als de wijnfabriek bankroet gaat en vader en directeur Engelbert Krull als gevolg daarvan een einde aan zijn leven maakt. De resten van het gezin, moeder, dochter en zoon, verspreiden zich. De zuster van Felix, Olympia, gaat carrière maken als zangeres, moeder en zoon vestigen zich vooreerst in Frankfurt waar moeder een pension begint.

Felix dwaalt 's middags door de grote stad en vergaapt zich aan de vele rijk gevulde etalages. Pagina's lang geeft hij beschrijvingen van wat daar allemaal is te zien zonder dat het ook maar een moment langdradig wordt. Bewijs van de fenomenale stijl van Thomas Mann. Maar als een zwaard van Damocles hangt hem de dienstkeuring boven het hoofd. Zijn peetoom heeft voor hem een aanstelling in een Parijs' hotel geregeld maar daar kan hij pas beginnen als hij is afgekeurd voor de militaire dienst.

Ondanks het onbevredigende einde, plotsklaps midden in het verhaal, een intrigerend boek dat me doet verlangen naar meer. Gelukkig is dat meer aanwezig in de lange versie die ik te zijner tijd zeker ga lezen.

zondag, februari 09, 2014

De Warme Winkel: Poëten en bandieten

De Russische dichter Boris Ryzhy wilde zingen als een dronken hoer en voelde zich een poëet en bandiet tegelijk. Gebaseerd op zijn leven en werk maakte theatergroep De Warme Winkel de voorstelling Poëten en bandieten. Het werd een groot succes als locatievoorstelling vandaar dat de groep het stuk nu vlak na het einde van het Nederland-Ruslandjaar herneemt in grotere zalen voor een groter publiek.

Op een vloer vol kunstsneeuw en in een decor vol oude rotzooi wordt vertelt over de tragische levensgeschiedenis van dichter Ryzhy die na een leven vol drank en geweld op zesentwintigjarige leeftijd een einde aan zijn leven maakte. Een verbijsterende daad want hij had vlak voor zijn dood nog verklaard dat hij volmaakt gelukkig was, getrouwd met zijn jeugdliefde Irina en met hun kind. In het jaar 2000 was hij in Rotterdam als succesvolle jonge dichter op Poetry International, een jaar later had hij zich opgehangen.

Een wonderlijke collage is de voorstelling van De Warme Winkel. Er worden gedichten voorgedragen, hoe kan het anders? Er wordt stilgestaan bij hoe je een gedicht uit het Russisch moet vertalen in een grappige discussie tussen de vier vaste spelers. Kun je een gedicht in een andere taal eigenlijk ooit goed begrijpen? Er is een mooie dans, een verwijzing naar het zwanenmeer, door een danser in boksbroek en met bokshandschoenen aan, die vervolgens tijdens de jacht wordt neergeschoten. Dat is dan weer een verwijzing naar een van de eerste scènes waarin de jonge Boris op jacht gaat met zijn vader.

Het spel van de vier acteurs, drie mannen en een vrouw, is niet overal evenwichtig en ik vermoed dat de voorstelling aan kracht heeft verloren bij het transporteren van locatie naar grote zaal van de schouwburg, maar het blijft een krachtige voorstelling. Aan de lange kant, dat wel, vooral in de geweldsexplosie tegen het einde had wel wat geschrapt mogen worden, maar zeer zeker de moeite waard om te gaan bekijken. Dat kan want de voorstelling is nog op vele plaatsen in het land te zien.

Informatie en speellijst: De Warme Winkel
Documentaire over Boris Ryzhy in het Uur van de Wolf

zondag, februari 02, 2014

Britta Böhler: De beslissing

Zou ik dit boekje willen lezen als ik niets van Thomas Mann en zijn familie afwist? Is het interessant voor iemand die het werk van Thomas Mann niet kent? Dat zijn vragen die ik mij bij dit boek van Britta Böhler stel.

De Beslissing behandelt drie dagen uit het leven van Thomas Mann, van vrijdag 31 januari 1936 tot de zondag er op, op het moment dat ik het boek lees exact 77 jaar geleden. De beroemde schrijver die op dat moment de Nobelprijs al heeft gewonnen, is drie jaar geleden uit Duitsland vertrokken en in verband met de opkomst van Hitler niet meer teruggekeerd naar zijn woonplaats München. Hij heeft op aandringen van zijn dochter Erika en zijn zoon Klaus een brief geschreven aan de Neue Zürcher Zeitung waarin hij openlijk afstand neemt van het nazi-regime.

Drie dagen lang twijfelt hij of dit een juiste of onjuiste beslissing is geweest. Hij komt niet tot schrijven, denkt na over het verleden, wil geen ruzie met zijn kinderen Klaus en Erika, wil zijn Duitse uitgever niet in gevaar brengen, totdat hij uiteindelijk tot een inzicht komt dat hem verzoent met zijn beslissing.

Een boek waarin ongeveer niets gebeurt. Dat is knap, een boek dat je bijna tweehonderd pagina's geboeid houdt zonder wezenlijke handeling. De handeling is de twijfel van Mann. Hij wordt gefotografeerd door een onbeschofte fotograaf die ongevraagd met zijn meubels gaat schuiven voor de perfecte foto. Hij wandelt wat met de hond Toby. Hij eet wat, hij drinkt wat, heeft last van zijn maag, van slapeloze nachten.

Alle ideeën die door het hoofd van Thomas Mann spoken zijn gebaseerd op de dagboeken. Volgens de flaptekst zijn deze drie dagen niet beschreven. Dat kan ik niet controleren, ik ken de dagboeken van Thomas Mann niet. Maar de opgeroepen herinneringen zullen grotendeels uit de werkelijke dagboeken komen. Ik vermoed dat de schrijfster hiervoor heel veel documentatie heeft moeten op- en doorzoeken.

Ik heb veel gelezen over het leven en werk van de familie Mann. Ik herinner me een documentaire waarin Golo Mann veelvuldig aan het woord was, ik heb diverse boeken en toneelstukken van Klaus Mann, en boeken en novelles van Thomas Mann gelezen+, de film Mephisto gezien, gebaseerd op het boek van Klaus waarin de echtgenoot van Erika, Gustaf Gründgens, onder een andere naam de hoofdrol van de meeloper speelt.

Dit is een mooie suggestie over wat er gebeurd zou kunnen zijn, en een aanvulling op wat je al weet. Het wekte in mij tevens de lust op om weer een boek van Thomas Mann te gaan lezen.

+ Koninklijke Hoogheid, De dood in Venetië, De toverberg, Dr Faustus

IFFR 2014: Viktoria

Gebaseerd op een ware geschiedenis vertelt Viktoria (regie: Maya Vitkova) het verhaal van een meisje zonder navel. Direct nadat ze op de wereld is gekomen wordt ze onthaald als een modern communistisch wonder in het Bulgarije van 1979, tien jaar voor de val van De Muur. Ze groeit in eerste instantie op als een verwend nest totdat in 1989 het communisme verdreven wordt en daarmee de leider van de communistische partij die haar als een suikeroompje verwent.

Tegelijkertijd is Viktoria een half ongewenst kind. Zeer gewenst door de vader en totaal ongewenst door de moeder die er alles aan doet om het kind niet geboren te laten worden. Haar vagina spoelen na de daad, roken, heel hard op de vloer van de douche stampen. Maar na drie maanden blijkt ze toch nog steeds zwanger en een week  voor de verjaardag van de communistische revolutie wordt het kind toch geboren. De leiders sjoemelen wat met de datum en presenteren haar als geboren op 9 september omdat dat hen beter uitkomt. De ouders krijgen als cadeau's een auto en een nieuw appartement. Wat de moeder van Viktoria wel goed uitkomt want ze heeft een verschrikkelijke hekel aan haar eigen moeder, een keiharde partijbons, bij wie ze tot dan toe inwonen.

Twee en een half uur duurt de film en bevat prachtige associatieve beelden. De grootmoeder geeft Viktoria telkens een paar pakken melk mee voor haar dochter. Zij verbiedt Viktoria nog langer melk mee te brengen en Viktoria gooit de pakken melk leeg op een grasveld met op de achtergrond een energiecentrale. Als aan het einde van de film grootmoeder overlijdt staat de moeder op dat zelfde veld en regent het minutenlang melk. Grote witte druppels vallen van de zoom van haar glimmend zwarte regenjas.

Het beeld verwijst naar de problemen die de moeder heeft gehad om haar kind de borst te geven, hetzij omdat ze het niet wilde, hetzij omdat ze het niet kon. En is dat misschien niet allebei hetzelfde?

Een ander imponerend beeld is als Viktoria pas geboren is. Samen met een andere vrouw die ongeveer op hetzelfde moment bevallen is, liggen de twee pas moeder geworden vrouwen in twee bedden tegenover elkaar, de voeteneinden naar elkaar toe. Door een deur rechts in beeld komen ongeveer veertien mannen in witte jassen binnen. Onmiddellijk gevolgd door een stuk of acht mannen in zwarte pakken. Als laatste komt een man in een grijs pak binnen, overduidelijk de leider. Alle mannen glimlachen vriendelijke en zeggen geen woord.

Drie verschillende 'actrices' spelen Viktoria. De eerste is geen echte actrice maar een levensechte baby zonder navel die vreselijk schattig en vertederend naar de camera kan lachen. De tweede actrice speelt Viktoria als tien- en elfjarig meisje, een verwend pubermeisje dat gewend is alles te krijgen wat ze wil. De laatste Viktoria is een jaar of vijftien-zestien, een knappe gevoelige jonge vrouw die meer naar haar grootmoeder trekt dan naar haar moeder. Met haar eindigt de film als ze Venetië bezoekt, de plaats waar haar moeder naar toe wilde vluchten vanuit de communistische heilstaat. 1254 kilometer ver weg. De dochter bereikt hiermee wat de moeder nooit heeft kunnen bereiken.

Ook deze film deed mee aan de wedstrijd om de Tiger Award. Geen van de beide films die ik heb gezien wonnen de prijs. Maar allebeide films zijn de moeite van het bekijken dubbel en dwars waard. Twee films zijn natuurlijk absoluut niet representatief voor de kwaliteit van het filmfestival van dit jaar. Maar ik heb genoten van mijn twee films, geadviseerd door de Eerste Hulp bij Filmkeuze.